Kadınlarda İdrar Yapamama (Üriner Retansiyon): Nedenleri ve Tedavisi

Kadınlarda idrar yapamama, sanki mesane doluymuş gibi hissedip tuvalete gidildiğinde idrarın hiç gelmemesi ya da çok az gelmesi durumudur. Halk arasında genellikle erkeklere özgü bir şikayet gibi düşünülür, oysa kadınlarda da sık karşılaştığımız ve çoğu zaman gözden kaçan bir tablodur.

Bu yazıda kadınlarda idrar yapamama neden olur, hangi durumlarda acil değerlendirme gerekir ve tedavi nasıl planlanır anlatıyorum.

Kadınlarda İdrar Yapamama Nedir?

Mesanenin idrarla dolmasına rağmen boşalamaması ya da tam boşalamaması durumuna tıpta üriner retansiyon denir. İki şekilde karşımıza çıkar. Akut retansiyonda hasta aniden hiç idrar yapamaz, mesane hızla dolar ve şiddetli ağrı eşlik eder, bu durum acil bir tablodur. Kronik retansiyonda ise kadın idrarını yapabilir ama mesanesini hiçbir zaman tam boşaltamaz, içeride artık idrar (rezidü) kalır ve bu durum aylar hatta yıllar içinde fark edilmeden ilerleyebilir.

Muayenehanemde gördüğüm kadın hastaların önemli bir kısmı bu şikayeti uzun süre saklıyor. İdrar yaparken zorlanmayı, sık tuvalete çıkma ihtiyacını ya da alt karında dolgunluk hissini yaşlanmanın veya doğumların doğal bir sonucu sanıp değerlendirilmeden bırakıyorlar. Oysa erken tanı konulduğunda tedavi çok daha kolay planlanabiliyor.

Kadınlarda İdrar Yapamama Neden Olur?

Kadınlarda boşaltım güçlüğünün nedenleri erkeklerden oldukça farklıdır çünkü erkeklerde en sık neden prostat büyümesidir, kadınlarda ise anatomik, nörolojik ve fonksiyonel birçok neden bir arada rol oynayabilir.

Mesane ve Pelvik Taban Kaynaklı Nedenler

Doğumlar, ileri yaş ve bağ dokusundaki zayıflığa bağlı olarak rahim, mesane veya rektum vajina yönüne doğru sarkabilir. Bu sarkmalara pelvik organ prolapsusu denir. Özellikle ileri derecede mesane sarkması (sistosel) durumunda üretra kıvrılabilir ve idrar akışı fiziksel olarak engellenebilir. Bu hastalarda kadın idrar yapmaya çalışırken zorlanır, bazen parmakla vajinaya baskı yaparak idrar yapabildiğini söyler.

Mesane kasının (detrüsör) yeterince kasılamaması da diğer önemli bir nedendir. Halk arasında mesane tembelliği olarak bilinen bu durum, uzun süre mesanenin fazla gerilmesi, diyabet veya ileri yaşla birlikte gelişebilir. Mesane kası zayıfladığında idrar itilemez ve içeride birikir.

Sinir Sistemi Kaynaklı Nedenler

Mesanenin boşalması aslında karmaşık bir sinir sistemi koordinasyonu ile gerçekleşir. Diyabete bağlı sinir hasarı, multipl skleroz, Parkinson hastalığı, omurga ile ilgili cerrahi geçmişi veya bel fıtığı gibi durumlar mesaneye giden sinir sinyallerini bozabilir. Bu tabloya nörojenik mesane denir ve genellikle kademeli olarak ilerler, hasta önce sık idrara çıkma ya da idrar hissini geç fark etme şikayeti ile başvurur.

İlaçlar ve Ameliyat Sonrası Dönemde İdrar Yapamama

Bazı ilaçlar mesane boşalmasını zorlaştırabilir. Alerji ilaçları, bazı antidepresanlar, kas gevşeticiler ve güçlü ağrı kesiciler bu grupta sayılabilir. Yeni başlanan bir ilaçtan sonra idrar yapmada zorlanma fark edilirse bu durum mutlaka ilacı yazan hekimle paylaşılmalıdır.

İdrar kaçırma (inkontinans) veya sarkma nedeniyle yapılan ameliyatlar sonrasında, özellikle ilk günlerde, mesane çıkışında geçici bir sıkışma ya da şişlik olabilir ve bu da kısa süreli retansiyona yol açabilir. Doğum sonrası dönemde, özellikle epidural anestezi uygulanan veya uzun süren doğumlarda da benzer bir tablo görülebilir. Bu tür durumlar çoğunlukla geçicidir ancak mutlaka takip edilmelidir.

Enfeksiyon ve Geçici Nedenler

Şiddetli idrar yolu enfeksiyonları, genital bölgede ağrılı yaralarla seyreden genital herpes gibi enfeksiyonlar idrar yaparken o kadar şiddetli bir yanma ve ağrı yaratabilir ki kadın refleks olarak idrarını tutar, bu da geçici bir retansiyona neden olabilir. Bu tablo idrar yolu enfeksiyonu tedavi edildikçe genellikle kendiliğinden düzelir.

Kadınlarda İdrar Yapamama Belirtileri Nelerdir?

Kadınlarda idrar yapamama farklı şekillerde kendini gösterebilir:

• İdrar yapma ihtiyacı hissedip tuvalete gidildiğinde idrarın hiç gelmemesi ya da çok zayıf gelmesi
• İdrar yaparken ıkınma ihtiyacı duyma
• Mesanenin tam boşalmadığı hissiyle tuvaletten kalkma
• Alt karında dolgunluk, basınç veya ağrı
• Sık sık az miktarda idrar yapma
• Mesane aşırı dolduğunda farkında olmadan damla damla idrar kaçırma (taşma tipi kaçırma)

Bu belirtilerin bir kısmı aşırı aktif mesane sendromu veya ağrılı mesane sendromu gibi başka mesane rahatsızlıklarıyla karışabilir, bu yüzden ayırıcı tanı önemlidir.

Kadınlarda İdrar Yapamama Tanısı Nasıl Konulur?

Değerlendirme ayrıntılı bir hikaye alımıyla başlar. Hangi ilaçların kullanıldığı, doğum öyküsü, geçirilmiş jinekolojik ve üroloji ameliyatları, diyabet veya nörolojik hastalık varlığı sorgulanır. Ardından jinekolojik ve pelvik muayene yapılarak sarkma olup olmadığına bakılır.

Mesanede idrar yaptıktan sonra ne kadar idrar kaldığını ölçmek için ultrasonla rezidü idrar ölçümü yapılır. Bu, tanıda en temel adımlardan biridir. Gerekli görülen hastalarda ürodinami testi ile mesanenin doluş ve boşalma sırasındaki basınç değişiklikleri ayrıntılı olarak incelenir. Böylece sorunun mesane kasından mı, çıkış tıkanıklığından mı yoksa sinirsel bir nedenden mi kaynaklandığı netleştirilir. İdrar tahlili enfeksiyon açısından, bazı hastalarda kan tetkikleri de böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için istenir. Gerekli durumlarda sistoskopi ile üretra ve mesane içi doğrudan görüntülenebilir.

Kadınlarda İdrar Yapamama Tedavisi Nasıl Yapılır?

Tedavi, altta yatan nedene göre şekillenir, tek bir standart tedavi yoktur.

Sarkmaya bağlı retansiyonda hafif ve orta derecede vajinal pesser adı verilen destekleyici bir aparat denenebilir, ileri derecede sarkmalarda ise cerrahi onarım gerekebilir. Mesane kası zayıflığına bağlı vakalarda mesaneyi düzenli aralıklarla boşaltmayı öğreten temiz aralıklı kateterizasyon eğitimi verilir, bu yöntem hastaların büyük kısmı tarafından kısa sürede rahatlıkla uygulanabilir hale gelir. Nörojenik nedenlerde altta yatan nörolojik hastalığın tedavisiyle birlikte mesane yönetimi planlanır. İlaç kaynaklı vakalarda ilgili ilacın hekim kontrolünde gözden geçirilmesi çoğu zaman yeterli olur.

Pelvik taban fizyoterapisi, özellikle mesane boşaltımında hafif düzeyde zorlanma yaşayan kadınlarda destekleyici bir rol oynayabilir. Akut retansiyon durumunda ise ilk adım mesanenin bir sonda ile hızlıca boşaltılmasıdır, bu hem rahatlama sağlar hem de böbreklere baskıyı önler.

Kadınlarda İdrar Yapamama Ne Zaman Acil Bir Durumdur?

Aniden hiç idrar yapamama, buna eşlik eden şiddetli alt karın ağrısı, bulantı veya ateş varsa bu bir acil durumdur ve vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Uzun süredir devam eden ve kademeli olarak artan idrar yapmada zorlanma, sık idrara çıkma, mesanenin tam boşalmadığı hissi gibi şikayetler için de beklemeden bir üroloji uzmanına danışılması önerilir. Tedavi edilmeyen kronik retansiyon zamanla tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarına ve böbrek fonksiyonlarında bozulmaya kadar giden ciddi sonuçlara yol açabilir.

Kadınlarda İdrar Yapamama Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kadınlarda idrar yapamama tehlikeli midir?

Ani gelişen tam idrar yapamama acil bir durumdur ve mutlaka aynı gün değerlendirilmelidir. Kronik ve uzun süredir devam eden hafif dereceli boşaltım güçlüğü ise hemen tehlikeli olmasa da tedavi edilmezse zamanla tekrarlayan enfeksiyonlara ve böbrek sağlığında bozulmaya neden olabilir.

Doğum sonrası idrar yapamama normal midir?

Doğum sonrası ilk günlerde, özellikle epidural anestezi uygulanan veya zor doğum geçiren kadınlarda geçici bir idrar yapma zorluğu görülebilir. Bu durum genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir ancak uzarsa veya mesanede aşırı dolgunluk hissediliyorsa doktora başvurulmalıdır.

İdrar yapamama sonda takılmasını gerektirir mi?

Her hastada değil. Akut retansiyonda mesaneyi hızlıca boşaltmak için genellikle kısa süreli bir sonda kullanılır. Kronik vakalarda ise nedene göre bazı hastalara düzenli aralıklarla kendi kendine uygulayabileceği temiz aralıklı kateterizasyon öğretilir, bazı hastalarda ise altta yatan neden düzeltildiğinde sondaya ihtiyaç kalmaz.

İdrar yapamama ile idrar kaçırma aynı anda görülebilir mi?

Evet. Mesane aşırı dolduğunda, kişi farkında olmadan az miktarda idrar kaçırabilir. Buna taşma tipi idrar kaçırma denir ve altta yatan sorun aslında mesanenin tam boşalamamasıdır. Bu nedenle idrar kaçırma şikayetiyle gelen her hastada mesanenin tam boşalıp boşalmadığı da mutlaka sorgulanmalıdır.