Mesane Küçülmesi: Belirtiler, Nedenler ve Tedavi Seçenekleri
Mesane küçülmesi, mesanenin idrar depolama kapasitesinin azalması ve/veya mesane duvarının esnekliğinin (kompliyansının) bozulmasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sonuçta kişi çok az idrar varken bile doluymuş gibi hissedebilir. Hastalar bunu çoğu zaman “az idrarla bile tuvalete koşuyorum” diye anlatır.
Yine de sık idrara çıkma her zaman “mesane küçük” demek değildir. Mesane kapasitesi normal olduğu hâlde aşırı aktif mesane (mesane kasının istemsiz kasılmaları) nedeniyle erken sıkışma görülebilir.
Bir başka senaryo da şudur: Mesane duvarı skar dokusu ile sertleşir, esnekliğini kaybeder ve gerçekten “büzüşmüş/kontrakte mesane” tablosu gelişir. Hangisinin söz konusu olduğunu, şikâyetlerin ayrıntısı ve uygun tetkiklerle ayırt ederiz.
Belirtiler: Mesane küçülmesi hangi şikâyetlerle kendini gösterir?
Kapasite azalması ya da kompliyans sorunu düşündüren yakınmalar genellikle şunlardır:
- Sık idrara çıkma (gün içinde tuvalete çok sık gitme)
- Gece idrara kalkma (noktüri)
- Ani idrara sıkışma (erteleyememe hissi)
- Küçük miktarlarda idrar yapma
- Sıkışma ile birlikte tuvalete yetişememe oluyorsa urge (sıkışma) tipi idrar kaçırma
Buna karşılık “tam boşalmadı” hissi, zayıf idrar akımı, ıkınma gibi bulgular daha çok mesane çıkım tıkanıklığı (ör. prostat büyümesi, üretra darlığı) ya da boşaltım fonksiyonunda sorunla ilişkilidir.
Bu nedenle bu tür şikâyetler varsa tabloyu yalnızca “mesane küçülmesi” diye açıklamak yanıltıcı olur. Bu noktada rezidü idrar (PVR) değerlendirmesi önem kazanır.
Şikâyetlere ağrı, yanma, idrarda kan, kötü kokulu idrar veya ateş eşlik ediyorsa; idrar yolu enfeksiyonu, taş, mesane tümörü, radyasyon/kimyasal sistit ya da mesane ağrı sendromu (interstisyel sistit) gibi başka nedenler de mutlaka düşünülmelidir.
Nedenler: Mesane Küçülmesi Neden Olur?
Mesane kapasitesinin azalmasına veya duvarın sertleşmesine (düşük kompliyans) yol açabilen durumlar farklıdır.
En sık karşılaşılan başlıklar şöyle:
- Radyoterapi sonrası radyasyon sistiti: Zamanla fibrozis gelişebilir; mesane hem sertleşir hem de kapasite düşebilir.
- Kronik inflamasyon ve skar
- Mesane ağrı sendromu (interstisyel sistit) (özellikle ağır/ülseratif tiplerde kapasite belirgin azalabilir)
- Nadir olarak tüberküloz gibi kronik enfeksiyonlar
- Nadir olarak eozinofilik sistit gibi daha özel inflamatuvar tablolar
- Mesane kanseri tedavileri
- İntravezikal tedaviler (ör. BCG) sonrası çok nadiren şiddetli inflamasyon ve kontrakte mesane
- Geniş rezeksiyonlar ve tekrarlayan cerrahiler sonrası gelişen skar dokusu
- Nörojenik mesane (omurilik yaralanması, MS vb.): Özellikle yüksek basınçlı ve düşük kompliyanslı mesane gelişirse hem depolama kapasitesi etkilenir hem de böbrekler risk altına girebilir.
- Kimyasal/ilaç ilişkili nedenler
- Ketamin kullanımına bağlı “ketamin sistiti” (bazı hastalarda kapasiteyi ciddi biçimde azaltabilir)
- Daha nadir görülen kimyasal irritasyonlar
Tekrarlayan basit idrar yolu enfeksiyonları çoğu kişide tek başına kalıcı mesane küçülmesine yol açmaz. Ancak uzun süren/şiddetli kronik sistit varsa ve buna taş, tümör, radyasyon öyküsü ya da nörojenik mesane gibi ek bir sorun eşlik ediyorsa, kapasite ve kompliyans zamanla etkilenebilir.
Uzun süreli kateter kullanımı için de “kesin küçültür” gibi net bir genelleme yapmak doğru değildir. Yine de mesanenin uzun süre düşük hacimde kalması, altta yatan nörolojik durumlar ve tekrarlayan enfeksiyonlar bir araya geldiğinde depolama fonksiyonu olumsuz etkilenebilir. Bu değerlendirme hastaya göre yapılır.
Mesane Küçülmesi Mi, Aşırı Aktif Mesane Mi, Yoksa Başka Bir Sorun Mu?
Şüphe varsa genellikle birkaç basit adımla başlayıp, gerekirse daha ileri testlere geçilir:
- Ayrıntılı öykü: Sıkışma var mı, kaçırma oluyor mu, ağrı/yanma eşlik ediyor mu, gece kaç kez kalkılıyor, sıvı-kafein alışkanlığı ve kullanılan ilaçlar.
- İşeme günlüğü (çoğunlukla 2–3 gün): Her işemede miktar, sıkışma/kaçırma, gece işemeleri.
- İdrar tahlili ve kültür: Enfeksiyon ve hematüri açısından değerlendirme.
- Ultrason: Böbrekler, mesane duvarı, taş/tümör şüphesi ve işeme sonrası rezidü idrar (PVR).
Daha karmaşık ya da dirençli durumlarda ek incelemeler gerekebilir:
- Sistoskopi (gerektiğinde): Hematüri, şüpheli görüntü, radyasyon/BCG sonrası değişiklikler veya kronik ağrı tablolarının değerlendirilmesi.
- Ürodinami (seçilmiş hastada): Kapasite, kompliyans, detrusor aşırı aktivitesi ve yüksek basınç gibi böbrekleri etkileyebilecek risklerin netleştirilmesi.
Tedavi Seçenekleri: Mesane Küçülmesi Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi planı, “mesane küçülmesi” denilen tablonun hangi mekanizmayla ortaya çıktığına göre değişir. Hedef; şikâyetleri azaltmak, yaşam kalitesini yükseltmek ve özellikle düşük kompliyans/yüksek basınç söz konusuysa böbrekleri korumaktır.
1) Yaşam Tarzı ve Davranışsal Yaklaşımlar
- Mesane eğitimi (işeme aralığını yavaş yavaş uzatma)
- Sıvı düzenlemesi (özellikle akşam sıvısını azaltma), kafein/alkol gibi irritanları sınırlama
- Pelvik taban kas egzersizleri (özellikle sıkışma ile kaçırma birlikteyse)
- Kabızlığın düzeltilmesi (bazı kişilerde şikâyetleri belirgin artırabilir)
2) İlaç Tedavileri (Uygun Hastada)
- Aşırı aktif mesane bulguları öndeyse antimuskarinik veya beta-3 agonist ilaçlar tercih edilebilir.
- Enfeksiyon saptanırsa kültüre göre uygun antibiyotik verilir; gereksiz/tekrarlayan antibiyotik kullanımından kaçınılır.
- Çıkım tıkanıklığı (örn. prostat büyümesi) varsa, tıkanıklığa yönelik medikal ya da cerrahi seçenekler değerlendirilir.
3) Mesane İçi ve Girişimsel Tedaviler (Seçilmiş Hastada)
- Botulinum toksin enjeksiyonu (ilaçlara dirençli aşırı aktif/nörojenik mesanede)
- Sinir modülasyonu (sakral nöromodülasyon veya tibial sinir stimülasyonu) – uygun hastada
Altta yatan özel duruma göre (özellikle belirli kronik ağrı sendromlarında) mesane içi farklı tedaviler de gündeme gelebilir.
4) Cerrahi Seçenekler (Ağır Ve Dirençli Olguda)
Gerçek anlamda kontrakte, düşük kompliyanslı ve medikal/girişimsel tedavilere rağmen düzelmeyen; özellikle yüksek basınç nedeniyle böbrek riski taşıyan olgularda cerrahi seçenekler konuşulur:
- Augmentasyon sistoplasti (mesane büyütme ameliyatı)
- Seçilmiş ağır olgularda üriner diversiyon (idrarın farklı bir yoldan boşaltılması)
Ne Zaman Gecikmeden Değerlendirilmelidir?
- İdrarda kan (pıhtılı, tekrarlayan ya da açıklanamayan)
- Ateş, yan ağrısı, titreme (üst idrar yolu enfeksiyonu bulguları)
- İdrar yapamama veya belirgin rezidü şüphesi
- Nörolojik hastalık öyküsüyle birlikte hızla artan sıkışma/kaçırma
- Radyoterapi/BCG öyküsü sonrası giderek artan şikâyetler
Özetle
Mesane küçülmesi tek bir hastalık adı değildir. Bazen aşırı aktif mesane ile karışır; bazen de gerçekten mesanenin kapasitesi ve/veya kompliyansı azalır.
Tanı; işeme günlüğü, idrar testleri, ultrason ile PVR (rezidü idrar) ölçümü ve gerekli hastalarda sistoskopi/ürodinamiyle netleştirilir. Tedavi ise altta yatan nedene göre, basamak basamak planlanır.
